Waarde stenen, straks is het jullie dag. Want maandag is de dertiende van hooimaand. Hooimaand? Zie onze jonge lezertjes verbaasd opkijken! Welja, sprokkelmaand, bloeimaand, slachtmaand. Maandnamen waren het. Die benamingen van tegenwoordig, augustus, oktober … nieuwerwets! Pas in de middeleeuwen – toegegeven, al even geleden – werden die maanden herdoopt, niet zelden met een Latijnse twist. Juli? Verwijst naar Julius Caesar! Verder niks mis mee maar wat is het antwoord op de vraag waarom we maanden überhaupt een naam geven?
Een vraag die je ook kan stellen over de dagen. Ergens in de coulissen van het verleden kwam iemand op het idee om ze te benoemen. Maandag en dinsdag en zo. En op de keukenkalender bij ons thuis krijgt zo’n dag soms ook een specifieke naam. Je weet wel, Kerstmis of Dag van de Arbeid. Maar ook Werelddag tegen Kinderarbeid en Vriendelijkheidsdag. Of dagen van verbeelding zoals ‘Wereld-UFO-dag’. En wat te zeggen van de ‘Internationale Dag van de Baard’?
En kijk, hier staat dus bij deze week, bij dertien juli … ‘Internationale steen-dag’. Dus beste stenen, maandag staan jullie in de kijker. Dat mag een keer, zonder stenen zag onze leefwereld er behoorlijk anders uit. Wonen, werken, feesten, kortom leven, denk stenen weg en ’t loopt in het honderd. En lang voor we straten aanlegden met asfalt, beton of macadam waren jullie het, stenen, die onze wegen begaanbaar maakten. Is ’t niet aan jullie dat onze Brugse Steenstraat haar naam dankt?
Over die straat en haar naam is nogal wat geschreven en gewreven. Genoeg om twee verklaringen over te houden die mekaar tot vandaag lekker tegenspreken. Eentje meent dat de Steenstraat de weg was naar het Steen, de woonst van de graaf op de Burg. Maar dat ging toch ook op voor pakweg de Hoogstraat? Doe ons dan maar de verklaring die de Steenstraat gewoon ziet als de eerste Brugse straat die met stenen werd verhard. Met welk soort stenen? Bouwafval? Ballastkeien?
Een tijd geleden zag in Oostkerke een heuse bestrating met ballaststenen na eeuwen weer het daglicht. Misschien hoorde u over dat archeologisch speurwerk. En herinnert u zich dat zo’n keien in de middeleeuwen onderin een vrachtschip lagen om het vaartuig op zee stabiel te houden.
Eenmaal in de voorhavens van Brugge aangemeerd, werden die stenen daar vaak achtergelaten. Zo’n keien, naar de Brugse binnenstad gebracht om straten te verharden? Lijkt weinig waarschijnlijk. Maar onmogelijk?
Of kwam bij de bestrating van de Steenstraat natuursteen van pas? Steengroeven hadden we hier niet in de buurt. Al kwam enkele jaren geleden iemand aanzetten met een wel heel bizarre theorie. Dat de benaming ‘Minnewater’ eigenlijk zou teruggaan op ‘Mijnwater’, het water in de mijn, de steengroeve.
Niemand geloofde een snars van die stelling maar in het kleine wereldje van Brugse historici liet ze toch enig stof opwaaien. Steenstof.
Blijft de allereerste straatverharding in deze stad voor altijd een raadsel, de kasseien die er vandaag liggen malen er niet om. Zij hebben andere zorgen. Horen de fietsende Bruggeling morren over de inmiddels ronduit onveilige verzakkingen in de straat. Zelf kunnen de kasseien daar weinig aan verhelpen, maar leuk is anders.
En laat ons ook niet voorbij gaan aan een historie van een ander kaliber die de Brugse bestrating kort geleden droevig stemde. Het verhaal van toeristen die losliggende straatstenen mee naar huis namen als souvenir.
Er zijn er die de gekste dingen in huis halen. Sommige mensen verzamelen affiches. Maar roept u in gedachten even het beeld op van een meneer of madam die in zo’n ratelende reiskoffer-op-wieltjes een heuse kassei meezeult. Waw, an authentic Bruges cobblestone! De doorsnee Brugse kassei draagt niks, maar dan ook niks historisch in zich. Het gewichtige kleinood komt wellicht gewoon uit één of andere groeve in Wallonië of Frankrijk.
De voorbije maanden is het stil rond dat straatsteenstelen. Vroeg of laat waait elke hype weer over. Dus, waarde Brugse kasseien, jullie liggen hier en jullie liggen hier goed. En als iemand nu ook een keer werk maakt van die verraderlijke verzakkingen, dan is ’t weer peis en vree. Voor de Steenstraatstenen en wie er zacht deinend overheen fietst.
Zoals ondergetekende, op weg naar wat dan ook, de bib of de bakker. Op deze zaterdagmorgen, bijvoorbeeld, mijn wekelijkse rituele tocht om pistolets. Eén keer in de week ruimen aan onze ontbijttafel de vertrouwde yoghurt-met-muesli-en-fruit plaats voor pistolets met kaas. En steevast is dat op zaterdag. In zoverre dat mijn huisgenote en ik die dag omschrijven als pistoletdag. ‘Haal je de kaas uit de koelkast, ’t is morgen pistoletdag!’
Vroeg daarnet iemand naar het nut van dagnamen?
De theorie dat het Minnewater zou te maken hebben met een steengroeve werd destijds weggelachen, maar ik vind het jammer dat niemand toen die mogelijkheid verder onderzocht heeft. Of misschien is dat wel gebeurd en heb ik het resultaat nooit gezien.
Herinnert iemand zich nog de ‘morenen’ uit de aardrijkskundeles? Toen rond 1980 de collectoren voor de waterzuivering aangelegd werden, heeft men langs de Legeweg, op de grens van Moerbrugge en Steenbrugge, problemen gehad om een collector onder het kanaal te boren, omdat gesteente in de weg zat.
Mijn geheugen is niet perfect en ik ben er niet in geslaagd hierover iets terug te vinden dat dit zou kunnen bevestigen. Misschien is er iemand die de omgeving kent die er iets over weet? Als daar een groot rotsblok onder de grond zat kan dat enkele kolometers verder ook het geval geweest zijn.
De affiche die je afbeeldt, over het uitzicht van de Steen- en Zuidzandstraat, refereert naar de tentoonstelling in de Galerij San Salvador. Lag rechtover de hoofdingang van de St-Salvatorskathedraal, niet deze dus met de trappen maar deze in de toren.
Die tentoonstelling kwam er op vraag van het Gebuurtecomité van de handelaars van Steen- en Zuidzandstraat, in het kader van de Wereldtentoonstelling te Brussel in 1958, om volk en wat meer leven naar hun straten te brengen. Ook de Gouden Boomstoet zag toen voor die reden het licht.
De voorzitter was Florent Machiels, de bekende hoedenmaker uit de Steenstraat, ter hoogte van de kathedraal. Hij was goed bevriend met mijn vader. De tentoonstelling werd, onder leiding van Florent, ingericht door mijn vader.
En vergezeld van een boek(je) van hem over de iconografie van de Steen- en Zuidzandstraat, een overzicht van alle schilderijen, gravuren en andere afbeeldingen die hem toen bekend waren.
Dat werd later overgenomen en geüpdated in zijn driedelig werk ‘Iconografie van de Stad Brugge’ (1964-1968). Nog altijd een standaardwerk voor Brugge.
De afbeelding op de affiche is, als ik het goed voor heb, een houtgravure van Luc De Jaegher, Brugs kunstenaar en gewezen directeur van de Brugse academie.
Samen met Luc De Jaegher schilderde mijn vader ook de grote en kleine vlagjes die jaren de Steenstraat en andere straten – o.a. de Wollestraat – versierd hebben. Grote vlaggen in het midden van de straat, kleine vlagjes aan de huisgevels met afbeelding van de naam van het huis zoals bekend in de Brugse ‘Sestendelen’.
Steenstraat is nu de meest bekende shoppingstraat in Brugge. Maar ‘Steenstraat’ heeft absoluut een eeuwenoud verleden! Het traject van de Romeinse heirweg ‘Steenstraat’ verbindt namelijk Brugge met Aartrijke, Wijnendale, Poperinge, Steenvoorde en gaat zo verder richting Cassel in Noord-Frankrijk. Dergelijke Romeinse heirwegen werden destijds aangelegd in meerdere lagen, waarvan de bovenste laag bestond uit natuurstenen.
In ‘Journey’s End’, een oorlogsfilm die speelt in 1918 op Franse bodem – te zien op Netflix, met o.a. Toby Jones in een hoofdrol – spreekt één van de acteurs zijdelings over een oude weg in Engeland, die hij ‘Stane Street’ noemt – in de spellingswijze van het onderschrift. Oh maar, hoor eens, dat zong ons fonetisch in de oren! Zou deze klank niet verwant kunnen zijn met de naam ‘Steenstraat’ in onze eigen regio?
En inderdaad… Wikipedia bevestigde meteen dit vermoeden.
Van Londen naar Chichester: ‘Stane Street is the modern name of the 91 km-long (57 miles) Roman road in southern England that linked Londinium (London) to Noviomagus Reginorum (Chichester)’.
Dus wanneer die Romeinse soldaten nog eens door de Brugse Steenstraat marcheren tijdens de jaarlijkse Heilig Bloedprocessie, herinner dan dat dit Romeinse legioen het beeld bewaakt van ‘Ecce Homo’, ook genoemd ‘Christus op de koude steen’.
Nieuwe trends zorgden ook voor nieuwe dagnamen. Zo is er komende vrijdag (17 juli) de Wereld Emoji Dag.
Die STEENDAG staat niet op mijn Druivelaar, maar ik wil graag meevieren. Mijn steentje bijdragen, bedoel ik.
Mieke
Ik heb ooit nog een andere uitleg gehoord – voor wat die waard is.
De eerste huizen met een stenen voorgevel zouden in de … Steenstraat gekomen zijn.
Het affiche van de braderie in de Steenstraat siert m’n living. Het is een werk van Albert Goethals. Het is een ‘épreuve d’artiste’, door hem gesigneerd en in 1932 gedrukt bij steendrukkerij Leon Burghgraeve.
Die van de Steenstraat, toen nog allemaal échte Bruggelingen, zegden dat zij de eerste braderie in Brugge hadden, maar die van de Geldmuntstraat hadden ze het jaar voordien den baard af gedaan.
Prachtig werk, die affiche.
Volgens zij ‘die ’t weten’ zou de Boeverstraat de eerste straat met straatstenen zijn geweest. Ik kan het niet weten, want ik was d’er niet bij.
Zelf heb ik enige moeite met de affiche, Denis.
Met de zo ver uiteenlopende lettertypes – van ‘gotisch’ tot een bijna metalen letter – lijk het alsof Goethals hier twijfelt tussen het traditionele Brugge en een nieuw aanstormende tijd …
Over affiches gesproken … Een tiental jaar geleden hingen in Christus Koning aan de meeste huizen affiches “Kristus Koning keihard voor kasseien”. Het zat zo: een aantal straten aldaar moesten een nieuw wegdek krijgen, en de meerderheid van die straatbewoners wilden geen asfalt maar een heraanleg met kasseien. Men was dus heftig pro kasseien. Heftig, dus kordaat, hard, koppig zelfs … dus keihard pro. Maar de affiches konden ook in de andere zin worden geïnterpreteerd: alsof men een harde weerstand wou voeren tegen kasseien. De stad Brugge koos dus voor een compromis: vele van de straten in Christus Koning werden deels met asfalt bedekt, deels met kasseien. Zo bijvoorbeeld de Keizer Karelstraat, ter hoogte van het stedelijk zwembad Jan Guilini. Door de invoering van de fietsstraten werden een paar straten in die wijk recent dan weer heraangelegd op een wijze die men als hybride bestempelen kan.
Dat is nu een keer een voorbeeld van een affiche met enkel ‘lokaal’ nut die tot vandaag ontbreekt in mijn collectie, Dries.
Mocht ze nog ergens bij iemand uit de wijk liggen slapen in een vergeten hoek of zolder, ze is welkom!
Ik heb het wijkcentrum gemaild: misschien hebben zij nog een exemplaar?
Bravo iedereen voor de commentaren bij een mooie gravure .
dankjewel
Je lovende bedenking klinkt bemoedigend, Stefaan, maar het komt mij voor dat de clou van je boodschap mij ontgaat.
Pol
verwijst dit niet naar het tracé van de Romeinse heirweg tussen Aardenburg en Oudenburg?
Kruispunt met de Reie is de Burg?
ik vertel dit soms.
Guido Vandenbulcke
Dat is alvast een stelling die doorgaans verdedigd wordt, Guido.